Vrijwel iedereen kent deze afbeelding van het Drostemeisje. Zij- en het is op het eerste gezicht de vraag wat ze is: een dienstbode, een verpleegster, een non, maar in elk geval een dienstbaar type *-  prijst Droste cacao aan op een manier, die je nooit meer vergeet. Wanneer je goed kijkt naar de afbeelding op het blikje, zie je dat haar beeltenis zich herhaalt tot in het oneindige.

Steeds weer zie je een verpakking Droste cacao met een dienstig meisje met een blaadje in haar hand, waarop een pak Droste cacao staat, waarop een beeltenis te zien is van……..etc.,  etc. Het beeld van het Drostemeisje  herhaalt zich in de afbeelding op het blikje dat de zuster draagt, wordt steeds kleiner en verdwijnt tenslotte, waarbij echter de suggestie gewekt wordt dat de herhaling tot in het oneindige doorgaat. Het heeft zelfs een officiële naam gekregen: het Droste-effect. Het is daarmee ook een dankbaar beeld geworden om de moderne wetenschap te beschrijven. Daarin wordt uitgegaan van iets groots en substantieels, bijvoorbeeld een mineraal, een plant of een orgaan, dat om het te  onderzoeken in kleinere stukjes wordt verdeeld. Het uitgevoerde onderzoek leidt ertoe dat, om de kennis te vergroten, dit ook weer in nog kleinere stukjes moet worden onderzocht. Steeds lijkt er, het onderzochte onderwerp op steeds kleiner niveau bestuderend,  een eind te komen aan dat wat onderzoekbaar is, tot er een plausibele theorie geformuleerd wordt, die nóg fijnere deeltjes aannemelijk maakt, waar dan weer naar gezocht kan worden. Denk bijvoorbeeld aan het recht ontdekte, maar al veel eerdere gepostuleerde Higgsdeeltje. En er is geen reden om aan te nemen dat dit het eind van het onderzoek naar de materie is; er is altijd nog weer een verdere horizon mogelijk. Dertig jaar geleden was het ook ondenkbaar dat je een verhaal of een foto a la minute naar de andere kant van de wereld zou kunnen verzenden en van de ontwikkeling van de automatisering is ook het einde nog niet van in zicht. We vergroten dus onze kennis door steeds kleiner te gaan kijken.

Dit is de meest gebruikelijke manier van interpreteren en gebruiken van het plaatje van het Drostemeisje: de wetenschap of, iets breder, ons verstand, ontwikkelt zich door van groot naar klein te denken. Dat begint al bij Constantijn Huijgens, die een microscoop ontwikkelt en zich verbaast over al het leven dat hij in slootwater aantreft. En bij deze manier van denken hoort de aanname dat  er altijd iets te vinden is na het allerkleinste, wat je gevonden hebt. Het houdt niet op en het leidt tot allerlei natuurkundige en wiskundige theorieën zoals de snaartheorie, om het pad te banen voor nader onderzoek.

Nu is er nog een andere manier van kijken mogelijk. Met hetzelfde recht zou je kunnen zeggen dat er “iets” in het begin is, dat langzamerhand groter en groter wordt. Uit het niets ontstaat dan bijvoorbeeld een Drostemeisje. Oftewel: vanwaar je niet vermoedt of weet dat er iets is, wordt iets zichtbaar, zoals uit een minuscuul zaadje een enorme plant kan ontstaan. Dat proces is overigens even eindeloos als het proces zoals dat werd beschreven voor de wetenschappelijke werkwijze. Tegenover diens microscopiserende manier van omgaan met de wereld plaatst zich de macroscopiserende werkwijze van de tegengestelde richting.

Dit macroscopiseren kennen we ook op een andere manier heel goed heel goed. Met het gebruik van onze fantasie en creativiteit doen we de hele dag niets anders dan iets uit “niets” laten ontstaan. Eerst is het nog heel klein en niets meer dan een vaag vermoeden of een impuls. Gaandeweg wordt het vermoeden reëler en mondt het uit in een tekst, een kunstwerk of een technische vinding.  Dat kan dan weer leiden tot meer tekst, meer kunst of techniek, waarmee het macroscopiseren een feit is. Ons woord fantasie komt van  het Griekse fantasia dat “in verschijning treden” betekent. Het kunstwerk, het gedicht of de zelfrijdende auto zijn er dus al vanaf het begin, maar moeten “alleen nog maar” zichtbaar worden. Iedereen weet dat een mens vanaf zijn vroegste begin fantaseert en daar zijn hele leven mee doorgaat; het proces van het fantaseren is, net als het intellectuele proces, eindeloos.

Als we even aannemen dat de Droste-afbeelding op twee manieren te bekijken valt, en we twee tegengestelde gebaren onderscheiden, dan rijst de vraag naar de relatie die beide blikrichtingen met elkaar onderhouden. Wat hebben het intellectuele en het creatieve proces met elkaar te maken. Wat verbind hen.

De afbeelding nog eens goed bekijkend, ligt het antwoord nogal voor de hand: het meisje zelf! Haar beeltenis staat centraal, van welke kant je de Droste-reclame ook benadert. Zij verenigt in zich het intellectuele en het creatieve gebaar, het kleiner en het groter maken, het verdwijnen en het tevoorschijn komen. De twee gebaren zelf hebben einde noch begin, maar het meisje zelf wél! Zij gebruikt haar verstand en haar fantasie om een heerlijk kopje chocolademelk te bereiden en het haar gasten naar de zin te maken. Uit die synthese ontstaat een mens die voeling heeft met haar beide vermogens en tot synthese in staat is. Die synthese zou je kunnen omschrijven als het ontwikkelen van empathie. In de empathie verbind een mens zich met het lot van de ander. Dat is een sympatiek gebaar, dat een beroep doet op ons inlevingsvermogen  en fantasie. Maar bij de empathie is het ook nodig om het hoofd koel te houden en je af te vragen wat er nu echt nodig is. Dat vraagt een intellectuele inspanning. Het Drostemeisje is de verpersoonlijking van empathie en staat daarmee model voor alles wat hulpverlening heet, professioneel of niet. Het is daarom symbolisch te noemen dat het uit haar kledij niet goed valt af te lezen in welke hoedanigheid zij dienstbaar is, huishoudelijk, medisch of religieus. Ons Drostemeisje is de vleesgeworden Dienstbaarheid.

 

* Het is niet bekend waarom Gerard Droste, die het gelijknamige bedrijf eind negentiende eeuw oprichtte, voor een verpleegster-achtige figuur gekozen heeft. Waarschijnlijk heeft het te maken met de toenmalige notie dat chocola een geneeskrachtige werking heeft. En het is overigens bekend dat chocola onder andere de hersenen stimulerende  stoffen bevat

 

.